Een lange - maar kleine - traditie

Atheïsme

Atheïsme is de ontkenning van het bestaan van god. Zowel vroeger als nu is de overgrote meerderheid van de mensen niet atheïst, maar gelooft in een of andere vorm van transcendentie zoals god. Of atheïsme noodzakelijkerwijs deel is van humanisme is onderwerp van een lopende discussie.

Atheïsme stelt meestal een naturalistisch wereldbeeld tegenover een supernaturalistisch wereldbeeld. In een supernaturalistisch wereldbeeld spelen bovennatuurlijke krachten, al dan niet in de vorm van een god, een rol . Atheïsten geloven niet in god of goden en zijn sceptisch over paranormale verschijnselen. Ze gaan ervan uit dat kennisclaims in principe altijd met argumenten (logisch en liefst ook empirisch) moeten kunnen worden onderbouwd. Tot op heden is volgens atheïsten geen van de talloze godsbewijzen deugdelijk gebleken.

(Manuscript van Lucretius' De rerum natura (1e eeuw voor Chr. ), kopie gemaakt door monnik in 1483

De eerste atheïsten waren al in de oudheid te vinden. Vaak worden Epicurus, Democritus en Lucretius genoemd als eerste atheisten. Epicurus en Lucretius (met zijn 'De rerum natura', 'Over de natuur der dingen') zijn materialisten. Ze menen dat we de wereld en het leven kunnen verklaren met een beroep op pure materie; er is geen transcendentie nodig.

'Wil God het kwade voorkomen, maar kan hij niet?
Dan is hij niet almachtig.
Kan hij het, maar wil hij niet?
Dan is hij kwaadaardig.
Kan hij het en wil hij het?
Waar komt het kwade dan vandaan?
Kan hij het niet en wil hij het niet?
Waarom noem je hem dan God?'
(Epicurus)

Socrates kreeg de gifbeker te drinken omdat hij een 'atheos' was. In de tijd van Socrates betekende dit dat hij geen respect had voor de goden van de stad en nieuwe goden introduceerde.

Tijdens de Verlichting wordt het atheïsme invloedrijker en breder verspreid, het is de tijd van de rede en kritiek op (religieuze) dogma's. Baron d'Holbach is een van de eerste zelfverklaarde atheïsten, een ook Diderot moet hier genoemd worden. 

Een belangrijke atheïst was de duitse filosoof Ludwig Feuerbach. Hij gaf aan dat god een menselijke projectie is, een inzicht dat - eveneens atheïst -  Karl Marx sterk heeft beïnvloed. Ook volgens Freud moeten we het idee van god begrijpen als een menselijke uitvinding, een kinderlijke illusie nodig om in bepaalde psychische behoeften te voorzien. Het is niet god die de mens creëert, maar de mens die god creëert. Nietzsche is misschien wel de beroemdste atheïst en staat bekend om de zinssnede 'God is dood', waarmee hij niet alleen naar God maar naar alle ultieme waarheden verwees. Later zou Sartre zich duidelijk als atheïst presenteren.

Religie biedt verklaringen voor allerlei natuurverschijnselen waar mensen mee werden en worden geconfronteerd. Deze taak werd echter steeds meer door de wetenschap overgenomen. Darwin en de theorie van het ontstaan van soorten, heeft religie een zware klap toebedeeld, omdat het een sterk alternatief biedt voor de scheppingsverhalen in de bijbel.

Veel denkers uit de humanistische traditie waren weliswaar kritisch over georganiseerde religie, maar hielden vast aan een godsbegrip. Bijvoorbeeld het onpersoonlijke godsbegrip van het deïsme bij mensen als Voltaire en Thomas Paine.  

Of atheïsme noodzakelijkerwijs deel is van humanisme is onderwerp van een lopende discussie. Als humanisme staat voor naturalisme, rationalisme en geen supernaturalistische verklaringen wil toelaten, dan lijkt het erop alsof atheïsme onderdeel is van humanisme. Een deel van de humanisten meent  echter dat  'niet gelovig zijn'  te mager is en het humanisme niet volledig omvat. Volgens de vrijdenkers (zoals vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte) en contemporaine humanisten als Paul Kurtz, Richard Dawkins, Anthony Grayling is atheïsme een noodzakelijke voorwaarde voor humanisme.

Uit recent onderzoek blijkt dat de achterban van het Humanistisch Verbond zichzelf voor het grote merendeel als ongelovig beschrijft. Het Humanistisch Verbond zelf noemt haar humanisme een ongodsdienstige levensbeschouwing.

Auteur van dit venster
Floris van den Berg, hij is filosoof, essays, werkzaam aan de Universiteit Utrecht en onder meer Co-Executive director van de Center of Inquiry Low Countries.