Colofon en informatie
De Humanistische Canon is een initiatief van het Humanistisch Verbond en kwam tot stand in samenwerking met het Humanistisch Archief.
De redactie van de Humanistische Canon bestaat uit
Esther Wit, zij is afgestudeerd aan de Universiteit voor Humanistiek en werkt bij het Humanistisch Verbond. Ze redigeerde onder meer een boek over autonomie.
*
Bert Gasenbeek, hij is directeur van het Humanistisch Archief en onderzoeker geschiedenis van het humanisme aan de Universiteit voor Humanistiek. Hij publiceert over de geschiedenis van de (inter)nationale humanistische beweging.
Jo Nabuurs, hij is historicus, vrijwilliger bij het Humanistisch Archief en (mede)auteur van diverse werken over de vrijdenkers-beweging in Nederland.
De Humanistische Canon
De Humanistische Canon die op 21 juni (wereldhumanismedag) is opengesteld, is bedoeld om een overzicht te geven van de geschiedenis en de actualiteit van het humanisme. Niet alleen was het tijd om het humanisme in zijn historische context toegankelijk te maken voor een breder publiek, maar ook om de verschillende vormen waarin het humanisme zich vandaag de dag manifesteert, inzichtelijk te maken vanuit haar geschiedenis.
Kan dat wel, een Humanisitische Canon?
Is een dergelijke Canon, die in de betekenis volgens Van Dale regel, richtsnoer, maatstaf een toch normerende bijklank heeft, niet in tegenspraak met belangrijke elementen van het (levensbeschouwelijke) humanisme, zoals openheid en onafheid? Kán een Humanistische Canon als lijstje van voorgeschreven 'te lezen boeken' eigenlijk wel? De Humanistische Canon is dan ook geen lijstje voorgeschreven boeken.
De Canon bestaat uit vensters en werken. Vensters geven een belangrijke periode, gebeurtenis, onderwerp of ontwikkeling weer. Ze vormen de 'ingang' in de Canon. Per venster zijn exemplarische werken gekozen, het betreft boeken, films, wetswijzigingen, personen, kunstwerken etc.
De Canon dient als inspiratiebron en om verder te lezen en te onderzoeken. Het biedt de helpende hand aan individuen die voor zichzelf op zoek zijn naar samenhang en betekenis, en kennis willen nemen van het grote verhaal van ontstaan en ontwikkeling van de humanistische stroming in de samenleving.
Zoals er bij de Canon van Nederland veel discussie was over het al dan niet opnemen van bepaalde vensters, heeft ook deze redactie geworsteld met de samenstelling van de vensters en de werken. Wat 'humanisme' precies is, ligt nergens vast en is bovendien aan historisch inzicht onderhevig, om nog niet te spreken over de verschillen tussen de continenten. Een Amerikaanse humanist zou een andere Humanistische Canon samenstellen dan een Franse humanist. Gelukkig zijn er de nodige boeken waarin min of meer eensluidend onderwerpen, periodes en personen naar voren komen, die algemeen als belangrijk voor de ontwikkeling van humanisme gelden. Onze nadruk ligt daarbij op Europa, met specifieke interesse voor Nederland.
Drie hoofdlijnen
De redactie heeft geprobeerd de hoofdstromingen weer te geven, die tot het humanisme worden gerekend. Er zijn drie hoofdlijnen te onderscheiden, die in meer of minder mate voortdurend terugkeren.
(1) Ten eerste is er de kritische en zelfbewuste reflectie op religieuze autoriteiten en dogmatische manieren van denken. De kritische reflectie op eeuwig geachte waarheden, versterkte zich met de opkomst van de moderne wetenschap en heeft tot vandaag de dag stand gehouden. Deze stroming komt terug in het hedendaags humanisme als ongodsdienstige levensbeschouwing op basis van menselijke vermogens.
(2) Ten tweede is er het moreel-politieke streven naar sociale rechtvaardigheid, verzet tegen fascistische en intolerante krachten, tegen militair geweld en het pleidooi voor dialoog. De mensenrechtentraditie was niet mogelijk zonder besef van de waardigheid van ieder individu. Ook nu vormt dit morele streven een fundamenteel onderdeel van het georganiseerd humanisme.
(3) Als laatste is er het duidelijke ideaal van ontwikkeling, ontplooiing en vorming van de individuele mens, waarbij esthetiek en cultuur op de voorgrond staan. Deze traditie begon in de oudheid (paideia), keerde terug in de Weimar periode en is nu onder meer herkenbaar onder de noemer 'levenskunst'. Deze traditie staat regelmatig op de achtergrond maar is fundamenteel in de geschiedenis van het humanisme.
Het humanisme kan zich geen van deze drie elementen toe-eigenen. Het mensenrechten-ideaal is niet te verbinden aan een specifieke levensbeschouwing, maar een stroming door diverse levensbeschouwingen heen. Wel kenmerkend is de combinatie van deze drie onderdelen. Humanisme is slechts in zijn volheid te begrijpen vanuit het gecombineerde karakter ervan. De nadruk op alléén ongodsdienstigheid en wetenschappelijke kennisverwerving, alléén moreel-politieke rechtvaardigheid, of alléen individuele vorming en ontwikkeling, levert een beperking op van wat het humanisme is en zou kunnen zijn. Slechts in de de verbinding tussen de drie elementen toont humanisme haar kracht.
Dat de Canon de volledigheid van het humanisme wil laten zien, betekent niet dat de diverse tradities onderling altijd harmonieus met elkaar samengaan. Binnen en tussen de drie hooflijnen zijn breuken waar te nemen. De keuze tussen inclusief, religieus of atheïstisch humanisme bijvoorbeeld, zijn allen historisch te verantwoorden, evenals de keuze voor een meer liberaal en een meer socialistisch humanisme. Opvallend in de geschiedenis van het humanisme is de afwisseling van vertrouwen in het menselijk potentieel en de grote twijfel die zich na de beide wereldoorlogen voordeed. De diverse gedaanten waarin het humanisme verschijnt, verwijst uiteindelijk ook naar de manier waarin de mens zichzelf door de geschiedenis heen heeft begrepen en welke vermogens hij zichzelf toedichtte. Welke nadruk nu wordt gelegd, kan niet met een verwijzing naar het verleden worden bepaald maar is altijd een hedendaagse keuze. Als het wel of niet opnemen van bepaalde gebeurtenissen, verhalen of personen aanleiding is tot scherpe discussie over de beweegredenen daarvoor, maar vooral over de geschiedenis en het actuele belang van het humanisme, dan zijn we in onze opzet geslaagd.
De vensters zijn geschreven door auteurs van onder meer de Universiteit voor Humanistiek, de Vrije Gedachte, Center for Inquiry, Socrateshoogleraren en medewerkers van overige Universiteiten.
De redactie van de Humanistische Canon bedankt alle auteurs hartelijk voor hun medewerking!
Leeswijzer
De op 21 juni openbaar gemaakte Humanistische Canon omvat de vensters en per venster de keuze van exemplarische werken (boeken, films, personen, wetswijzigingen etc.). De keuze van werken is te zien links boven in het venster. Behandelde werken kunt u aanklikken, de andere werken worden de komende tijd nog behandeld. Er is dus sprake van een groeiende Canon. Op de homepage van de Humanistische Canon valt bovenaan te zien welke nieuwe werken zijn verschenen (tip).
De Humanistische Canon is historisch opgebouwd, de historische lijn op de homepage loopt van bovenaan links tot onderaan rechts.
Bij de werken wordt de Nederlandstalige titel maar het jaartal van de oorspronkelijke uitgave vermeld.
Rechten op beeld en ander materiaal
De redactie van de Humanistische Canon heeft geprobeerd alle rechthebbenden van beeld- en ander materiaal te traceren. Personen of organisaties die wij onverhoopt niet hebben kunnen bereiken en die menen rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht zich tot de redactie te wenden.
Contact:
De redactie van de Humanistische Canon is te bereiken via: canon@humanistischverbond.nl
Een greep uit algemene Nederlandse literatuur over het humanisme:
Boelaars, B., De kostbare mens; inleiding tot het humanisme (1997)
Bullock, Alan, The Humanist Tradition in the West (1985)
Cliteur, P.B. en W. van Dooren (red.), Geschiedenis van het humanisme (1991)
Cliteur, P.B. en D. Van Houten (red.), Humanisme: theorie en praktijk ( 1993)
Constandse, A.l., Geschiedenis van het humanisme in Nederland ( 1967)
Gasenbeek, B. en P. Winkelaar, Humanisme (2006)
Praag, J.P. van, Grondslagen van humanisme (1978)
Vanheste, J. , Humanisme en het avondland. De Europese humanistische traditie (2007)