Euthanasiewet (2001)

In Nederland bestaat sinds 2001 de euthanasiewet. Deze wet trad begin 2002 in werking. Euthanasie stamt van het Griekse 'eu' - goede - en 'thanatos' - dood -. Een 'goede dood' dus.  Nederland is koploper op het gebied van euthanasiewetgeving, volgens humanisten terecht. Het Humanistisch Verbond blijft dan ook pleiten voor een menswaardig leven én een een menswaardig levenseinde.   

De euthanasiewet geeft patiënten het recht aan een arts hulp te vragen bij het beëindigen van het eigen leven. De arts mag daarop ingaan indien er aan een aantal zorgvuldigheidseisen is voldaan. Hoewel Nederland gelukkig een euthanasiewet heeft, zijn er lancunes in de wetgeving en de interpretatie ervan.

De Wet
De Euthanasiewet is in Nederland op 28 november 2000 in de Tweede Kamer, en op 10 april 2001 in de Eerste Kamer aangenomen. Hulp bij zelfdoding door een arts is sindsdien onder voorwaarden mogelijk. De regels zijn vastgelegd in de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Een Regionale Toetsingscommissie Euthanasie beoordeelt of de arts aan alle zorgvuldigheidseisen heeft voldaan. Twee belangrijke zorgvuldigheidseisen zijn die van een vrijwillig en weloverwogen verzoek, en die van uitzichtloos en ondraaglijk lijden.

In de wet staan de zorgvuldigheidseisen als volgt geformuleerd:

1.De zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 293, tweede lid, Wetboek van Strafrecht, houden in dat de arts:

a.de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt,
b.de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt,
c.de patiënt heeft voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevond en over diens vooruitzichten,
d.met de patiënt tot de overtuiging is gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich bevond geen redelijke andere oplossing was,
e.ten minste één andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die de patiënt heeft gezien en schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in de onderdelen a tot en met d, en
f.de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd.

Er wordt verwezen naar artikel 293 uit het Wetboek van Strafrecht, dat luidt:

Artikel 293

1.Hij die opzettelijk het leven van een ander op diens uitdrukkelijk en ernstig verlangen beëindigt, wordt gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaren of geldboete van de vijfde categorie.
2.Het in het eerste lid bedoelde feit is niet strafbaar, indien het is begaan door een arts die daarbij voldoet aan de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 2 van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en hiervan mededeling doet aan de gemeentelijke lijkschouwer overeenkomstig artikel 7, tweede lid, van de Wet op de lijkbezorging.

Strafbaar, tenzij...
Het zal misschien opvallen dat euthanasie in het Wetboek van Strafrecht is geregeld. Het gaat niet om gewoon medisch handelen. Euthanasie is strafbaar, tenzij de arts aan de zorgvuldigheidseisen heeft voldaan. Volgens sommigen (waaronder het HV en bijvoorbeeld Groen Links) moet euthanasie eigenlijk niet via het strafrecht worden behandeld. Het gaat hier niet om moord, maar om hulp bij een zelfgekozen levenseinde. Het in principe strafbaar stellen van deze hulp is niet vanzelfsprekend.

Lancunes in de wet
Met de euthanasiewet is de kous niet af. In de praktijk blijkt de medische stand veel verzoeken om een waardige dood door euthanasie niet in te willigen. Nu eens voldoet iemand wél aan alle criteria die de wet stelt, maar heeft de arts moeite met euthanasie. Dan weer interpreteren artsen de wet beperkter dan hij is bedoeld.

De wetstekst specificeert de aard van het lijden niet en kan dus breed geïnterpreteerd worden. In de meeste gevallen waarin een dokter met euthanasie instemt, gaat het om levensbeëindiging van mensen die fysiek  ondraaglijk en uitzichtloos lijden.

Maar lijden kan ook geestelijk, psychisch of existentieel zijn (existentieel betekent dat het over het bestaan gaat; iemand ervaart dat zijn bestaan is voltooid en/of lijdt aan het bestaan). Mensen die hun leven willen beëindigen vanwege geestelijk en/of psychisch lijden, existentieel lijden, onomkeerbaar verlies van waardigheid of een voltooid leven krijgen bij een verzoek om hulp meestal nul op het rekest. In sommige gevallen mogen artsen geen hulp verlenen. In andere gevallen willen ze het niet (gewetensbezwaren), of durven ze het niet. Een arts is bijvoorbeeld niet goed op de hoogte van de mogelijkheden of is bang voor vervolging. Niet-medici mogen geen hulp bieden.

Existentieel lijden; een voltooid leven
De vraag om hulp bij een zelfgekozen dood doet zich steeds vaker voor. De gemiddelde levensverwachting in Nederland is zeer hoog. Moderne technieken maken het mogelijk ons fysieke leven steeds langer in stand te houden en we zijn geneigd dit als 'normaal' en 'vanzelfsprekend' of zelfs 'natuurlijk' te zien. Maar voor sommige mensen is het leven op een gegeven moment voltooid.

Het Humanistisch Verbond wil stervenshulp in geval van voltooid leven bespreekbaar maken, en deze stervenshulp legaliseren. Hierbij gelden de volgende overwegingen:

• het belang van zelfbeschikking bij het levenseinde;
• de erkenning van existentieel lijden bij een voltooid leven;
• de behoefte zorgzaam en liefdevol om te gaan met stervenshulp (het voorkomen van onwaardig sterven);
• het belang van begeleiding en ondersteuning bij de ervaring van voltooid leven.

Volgens de uitspraak van de Hoge Raad vlak na de invoering van de euthanasiewet, valt existentieel lijden niet onder de euthanasiewet en is hulp bij zelfdoding in deze gevallen strafbaar.

Mensen die lijden aan het leven en hun leven voltooid achten, kunnen dus nauwelijks legale hulp krijgen bij hun stervenswens en het is niet eenvoudig zelf dodelijke middelen te vergaren waarmee men waardig kan sterven. Het HV vindt dat hier verandering in moet komen. Ook in gevallen van voltooid leven, dient hulp bij zelfdoding mogelijk te zijn, mits voldaan is aan duidelijke zorgvuldigheidseisen.

Op 9 februari 2010 is 'Uit Vrije Wil' gestart met het burgerinitiatief ´Voltooid Leven´. Dit initiatief wil ervoor zorgen dat ouderen die hun leven als voltooid beschouwen waardig kunnen sterven.

Psychisch lijden
Ook langdurig en ondraaglijk psychisch en psychiatrisch lijden, kan leiden tot een weloverwogen wens om het eigen leven te beëindigen. Toch krijgen mensen in deze gevallen zelden hulp. Ze worden bijvoorbeeld wilsonbekwaam geacht. Of artsen en psychiaters vrezen dat ze geen goede inschatting kunnen maken van de weloverwogenheid en duurzaamheid van het verzoek in relatie tot het ziektebeeld. Psychisch ziekten zijn immers in zichzelf niet terminaal.

Ook vinden psychiaters het moeilijk te accepteren dat hun patiënt is uitbehandeld en hopen zij dat er op korte termijn nog nieuwe behandelingsmogelijkheden worden ontdekt. Sinds de euthanasiewet van kracht werd wordt de vraag om hulp bij zelfdoding vanwege  psychische klachten jaarlijks honderden keren voorgelegd. Die verzoeken worden vrijwel nooit ingewilligd. Velen beëindigen hun leven daarop zelf, zonder hulp, op vaak gruwelijke wijze. De Human documentaire 'Mag ik dood' en debatten door HV en NVVE hebben ertoe bijgedragen dat de discussie onder psychiaters weer gevoerd wordt.

Dementie
Het aantal mensen met dementie zal naar schatting in de komende 25 jaar bijna verdubbelen, van 175.000 in 2005 naar 320.000 in 2030. Het vooruitzicht verstandelijke en fysieke vermogens te verliezen schrikt veel mensen af. Van de 104.000 leden van de NVVE geeft driekwart in hun wilsverklaring aan euthanasie of hulp bij zelfdoding te willen bij dementie. Veel artsen twijfelen over deze vraag. Kan euthanasie of hulp bij zelfdoding wel worden toegepast in geval van dementie? Dit dilemma is reeël en heeft te maken met de twee criteria uit de euthanasiewet, waaraan gelijktijdig moet worden voldaan: wilsbekwaamheid en ondraaglijk en uitzichtloos lijden. In de beginfase van dementie is vaak nog geen sprake van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Maar zodra iemand vergaand dementeert, verdwijnt de wilsbekwaamheid of is die zeer omstreden.

Beladen debat
Het Humanistisch Verbond wil de zelfgekozen dood bespreekbaar maken en houden en het maatschappelijk draagvlak voor legale hulp om waardig te sterven vergroten. Of je daar nu zelf gebruik van zou willen maken of niet.

In de tien jaar dat de euthanasiewet van kracht is is het draagvlak toegenomen. Euthanasie bij terminale ziektes is door een meerderheid geaccepteerd. Over hulp bij zelfdoding in de psychiatrie, bij dementie en voltooid leven is het debat volop gaande. Het is opnieuw een beladen debat met een diversiteit aan ethische intuïties en overtuigingen. Volgens sommigen mág de mens helemaal niet over zijn eigen dood beschikken. Anderen vinden dat je een arts niet kunt belasten met een wens op stervenshulp. Weer anderen menen dat het verlangen naar de dood een verkapte vraag om aandacht en betere zorg is.

Humanisten menen dat niemand de plicht tot leven heeft. Of de zin en kwaliteit van het eigen leven onvoldoende zijn geworden om door te willen leven is een persoonlijke afweging die ons inziens gerespecteerd moet worden. De omgang met het eigen leven en de eigen dood zijn levensbeschouwelijk van aard; dat mag iedereen in principe zelf bepalen.

Euthanasie is geregeld in de wet. Interpretatie, uitbreiding of beperking zijn de zaak van politici, artsen, rechters, toetsingscommissies en de maatschappij. Concreet  gaat het om individuen en hun verlangen op een goede, waardige manier te sterven. Om dat te respecteren  hebben we niet alleen de wet maar vooral ook elkaar nodig.

Auteurs van deze tekst
Drs. Paulien Boogaard en Drs. Esther Wit, beiden zijn werkzaam bij het Humanistisch Verbond.